Vereniging voor
Volkenkunde Breda
Geef a.u.b. uw e-mailadres in, dan sturen wij u een link
waarmee u een nieuw wachtwoord kunt invoeren.
22 oktober 2026

Verslag van de lezing door Wil Boetzkes voor de Vereniging voor Volkenkunde Breda
Wie Cyprus uitsluitend kent als een zonovergoten vakantie-eiland met mooie stranden, gezellige terrasjes en de legendarische geboorteplaats van Aphrodite, heeft maar een klein stukje van het verhaal ontdekt. Achter dat toeristische decor gaat een geschiedenis schuil die vele duizenden jaren teruggaat. Een geschiedenis van welvaart en verwoesting, godinnen en heiligen, kooplieden en kruisvaarders, koningen en veroveraars.
Tijdens zijn lezing voor de Vereniging voor Volkenkunde Breda nam Wil Boetzkes zijn toehoorders mee op een indrukwekkende reis door dit bijzondere eiland. Met een schat aan beeldmateriaal liet hij zien hoe Cyprus door zijn geografische ligging uitgroeide tot een ontmoetingsplaats van beschavingen.
Want Cyprus ligt niet zomaar ergens in de Middellandse Zee. Het bevindt zich op een kruispunt van drie werelddelen, met Turkije in het noorden, Syrië en Libanon in het oosten en Egypte in het zuiden. Wie in de oudheid de handelsroutes tussen Europa, Azië en Afrika wilde beheersen, kon nauwelijks om Cyprus heen.
Het eiland werd daardoor een plaats waar Griekse, Egyptische, Fenicische, Perzische, Romeinse, Byzantijnse, Arabische en West-Europese invloeden elkaar voortdurend ontmoetten. Het opmerkelijke is dat de Cyprioten al die invloeden niet eenvoudigweg overnamen. Ze vermengden ze met hun eigen tradities en ontwikkelden zo een cultuur die nergens anders ter wereld precies hetzelfde is.
Dat was de rode draad in het verhaal van Boetzkes: Cyprus is geen optelsom van vreemde culturen, maar een eiland dat al die invloeden steeds weer tot iets eigens wist te maken.
De menselijke geschiedenis van Cyprus begint veel eerder dan de Grieken of Romeinen. Al duizenden jaren voordat de grote beschavingen van de oudheid tot bloei kwamen, vestigden zich landbouwers op het eiland.
Een bijzonder voorbeeld daarvan is Choirokoitia, een nederzetting die vanaf het zevende millennium voor Christus werd bewoond. Wie tegenwoordig de overblijfselen bezoekt, kijkt naar een samenleving die ongeveer negenduizend jaar geleden bestond.
De bewoners bouwden kleine ronde huizen van steen en leem, met platte daken. Verschillende ronde gebouwen vormden samen een woonerf. Het dorp was zelfs omgeven door een indrukwekkende verdedigingsmuur. Dat verraadt een samenleving waarin mensen al gezamenlijk grote bouwprojecten konden organiseren.
Een opmerkelijk gebruik was dat overledenen onder de vloeren van de huizen werden begraven. De doden bleven als het ware deel uitmaken van het dagelijks leven van hun nabestaanden. Een gebruik dat ons vreemd kan voorkomen, maar veel vertelt over de verbondenheid tussen familie, voorouders en gemeenschap.
Nog bijzonderder is dat archeologen op Cyprus aanwijzingen hebben gevonden voor een zeer vroege relatie tussen mensen en katten. In Shillourokambos werd een graf ontdekt waarin een mens en een kat naast elkaar waren begraven. Het graf dateert van ongeveer 7500 voor Christus, duizenden jaren voordat katten in het oude Egypte een bekende plaats in de religie en het huishouden kregen.
Zo blijkt dat Cyprus al in de prehistorie een verrassend belangrijke rol speelde in ontwikkelingen die later over grote delen van de wereld verspreid raakten.
Natuurlijk kan een verhaal over Cyprus niet zonder Aphrodite. Volgens de Griekse mythologie werd de godin van liefde en schoonheid geboren uit het schuim van de zee. Bij Petra tou Romiou, een rotsachtige kuststrook ten oosten van Paphos, zou zij uit het water zijn opgerezen. Maar achter deze romantische voorstelling gaat een veel oudere religieuze wereld schuil.
Lang voordat de Grieken Aphrodite vereerden, bestonden in het oostelijke Middellandse Zeegebied al cultussen rond vruchtbaarheid, geboorte, leven en dood. De aarde werd beschouwd als de bron van al het leven. Godinnen en vrouwelijke figuren konden de vruchtbaarheid van mensen, dieren en gewassen symboliseren.
Boetzkes bracht deze wereld van de Grote Moeder in verband met vroege vruchtbaarheidsvoorstellingen uit het Nabije Oosten, zoals de beroemde beelden uit Çatalhöyük in het huidige Turkije.
Ook op Cyprus zijn kleine vrouwelijke beeldjes gevonden die vermoedelijk met dergelijke opvattingen samenhingen. Sommige dateren uit het vierde en derde millennium voor Christus. Bijzonder zijn de kruisvormige figuurtjes van groenachtige steen, die soms maar enkele centimeters groot zijn.
Later verschenen merkwaardige, bijna plankvormige beeldjes van aardewerk, voorzien van sieraden, ingekerfde versieringen en soms zelfs twee hoofden. Waren het vruchtbaarheidsgodinnen, beschermende voorouders of voorwerpen voor begrafenisrituelen? Archeologen zijn het daar nog niet helemaal over eens. Juist dat maakt ze fascinerend. Een klein voorwerp van klei kan ons duizenden jaren later nog altijd voor raadsels stellen.
De verering van Aphrodite op Cyprus lijkt voortgekomen uit een samenspel van plaatselijke tradities en invloeden uit onder meer de Levant en de Griekse wereld. De overeenkomst met de Fenicische godin Astarte is daarbij opvallend.
In Palaepaphos, het huidige Kouklia, bevond zich een van de belangrijkste heiligdommen van Aphrodite. Daar werd de godin aanvankelijk niet vereerd in de vorm van de sierlijke vrouwenfiguur die wij uit de klassieke beeldhouwkunst kennen, maar onder meer door middel van een heilige steen. Het laat zien hoe een eeuwenoud religieus symbool een geheel nieuwe betekenis kan krijgen wanneer culturen elkaar ontmoeten.
![]() |
| Een gegoten koperbaar uit de late bronstijd, herkenbaar aan de vorm van een uitgespreide dierenhuid. Zulke baren waren handig om te vervoeren en tonen hoe belangrijk Cyprus was voor de internationale koperhandel. Exemplaren uit deze periode konden rond 25–30 kg wegen. Cyprus was een van de belangrijkste koperproducenten van het oostelijke Middellandse Zeegebied. |
Een van de belangrijkste redenen waarom Cyprus zo'n grote rol in de wereldgeschiedenis heeft gespeeld, ligt letterlijk onder de grond. Het eiland beschikte over enorme kopervoorraden. Vooral in en rond het Troödosgebergte werd het waardevolle metaal gewonnen.
Een aardig taalkundig weetje is dat ons woord koper uiteindelijk verwant is aan het Latijnse cuprum, dat teruggaat op aes cyprium: metaal van Cyprus.
In de bronstijd was koper onmisbaar. Door koper met tin te mengen ontstond brons, dat werd gebruikt voor wapens, werktuigen, gereedschappen en sieraden. Wie koper bezat, beschikte dus over een economisch bijzonder aantrekkelijk handelsproduct.
De Cyprioten produceerden enorme hoeveelheden koper dat onder andere werd gegoten in grote, platte staven met vier uitstekende hoeken. Door hun vorm leken ze enigszins op een uitgespreide dierenhuid. Daarom spreken archeologen van 'ossenhuidsstaven'. Zo'n staaf woog doorgaans tussen de 25 en 30 kilogram en was gemakkelijker te vervoeren dankzij de uitstekende hoeken.
Hoe omvangrijk de internationale handel destijds was, bleek uit een spectaculaire archeologische ontdekking voor de zuidkust van Turkije. Daar werd bij Uluburun een handelsschip gevonden dat aan het einde van de veertiende eeuw voor Christus was gezonken. Aan boord bevond zich ongeveer tien ton koper, grotendeels afkomstig uit Cyprus, naast tin, glas, ivoor, kostbare materialen en allerlei andere handelswaar. Het wrak is als een tijdcapsule uit de bronstijd. De lading vertelt ons dat er ruim drieduizend jaar geleden al een uitgebreid handelsnetwerk bestond tussen Cyprus, Egypte, Anatolië en het Nabije Oosten.

Skouriotissa is een van de bekendste kopermijnen van Cyprus; moderne exploitatie begon hier rond 1921. De terrassen tonen grootschalige dagbouw.
Het Troödosgebergte zelf heeft overigens nog een ander opmerkelijk geheim. De bergen bestaan voor een belangrijk deel uit gesteenten die ongeveer negentig miljoen jaar geleden op de bodem van een oceaan werden gevormd en later omhoog zijn gekomen. Wie tegenwoordig over de berghellingen wandelt, loopt dus gedeeltelijk over voormalige oceaanbodem. Het is een van de best bewaarde voorbeelden daarvan ter wereld.
De hoogste top, de Olympus, bereikt bijna tweeduizend meter. In de winter kan er zelfs sneeuw liggen. Een opmerkelijk contrast met de warme stranden die het eiland beroemd hebben gemaakt.
De rijkdom van Cyprus trok niet alleen handelaren, maar ook machthebbers aan. Aan het einde van de bronstijd, rond 1200 voor Christus, raakte het oostelijke Middellandse Zeegebied in een diepe crisis. Grote paleizen en handelscentra gingen verloren, steden werden verwoest en complete machtsstructuren stortten in.
![]() |
| Voorbeeld van de culturele vermenging op Cyprus. Het opengewerkte ivoren meubelpaneel uit Graf 79 in Salamis, rond het einde van de 8e eeuw v.Chr., toont een gevleugelde sfinx met Egyptische koningssymboliek. De stijl heeft sterke Fenicische en Egyptische invloeden |
In historische verklaringen spelen de zogenoemde Zeevolken een rol, maar ook oorlogen, migraties, droogte en economische ontwrichting worden genoemd. Het was waarschijnlijk niet één vijand die de wereld van de bronstijd ten onder deed gaan, maar een samenloop van omstandigheden. Cyprus werd hierdoor eveneens getroffen. Tegelijkertijd brachten nieuwe bevolkingsgroepen, waaronder mensen uit de Myceense Griekse wereld, nieuwe gebruiken, talen en kunstvormen mee.
In de eeuwen daarna ontstonden verschillende zelfstandige stadskoninkrijken, waaronder Salamis, Kition, Amathus, Kourion en Paphos.
Kition, het huidige Larnaca, groeide uit tot een belangrijke Fenicische handelsstad. De Feniciërs waren voortreffelijke zeevaarders die vanuit steden als Tyrus en Sidon handel dreven over vrijwel de gehele Middellandse Zee. Zij brachten hun godsdienst, kunst en handelsgebruiken mee. In Kition werd onder andere de godin Astarte vereerd, die veel overeenkomsten vertoonde met Aphrodite.
Daarnaast oefenden de Assyriërs, Egyptenaren en Perzen hun invloed uit. Later kwam Cyprus onder de heerschappij van Alexander de Grote en vervolgens van de Egyptische Ptolemaeën. Dat alles leverde een bijzondere kunst op.
Boetzkes liet voorbeelden zien waarin Griekse vazenvormen werden gecombineerd met Egyptische bloemmotieven, oosterse monsters, Fenicische versieringen en Mesopotamische symbolen. Soms lijkt een beeld op het eerste gezicht Egyptisch, terwijl het kapsel Grieks aandoet en de kleding uit het Nabije Oosten afkomstig lijkt. Maar het is geen slordige verzameling stijlen. Het is een eigen artistieke taal, ontstaan doordat kunstenaars de vormen die zij om zich heen zagen naar hun eigen smaak verwerkten.
Precies daarin schuilt de bijzonderheid van Cyprus. Waar andere beschavingen soms een herkenbare nationale stijl ontwikkelden, ontstond hier juist een rijke mengvorm.
Tijdens de Romeinse overheersing beleefde Paphos een nieuwe bloeiperiode. De stad ontwikkelde zich tot een belangrijk bestuurscentrum, met schitterende villa's, tempels, openbare gebouwen en een levendige haven. Een van de grootste archeologische attracties bestaat uit de beroemde vloermozaïeken van Paphos. Deze zijn gemaakt van ontelbare kleine steentjes, zorgvuldig gerangschikt tot kleurrijke voorstellingen. Zelfs na bijna tweeduizend jaar zijn veel scènes nog buitengewoon goed herkenbaar.
Hier zien we Dionysus, de god van de wijn, naast verhalen over Apollo, Achilles en andere figuren uit de Griekse mythologie. De mozaïeken waren niet alleen bedoeld als versiering. Ze vertelden verhalen over liefde, macht, overspel, goddelijke wraak en menselijke dwaasheid. Wie als gast een Romeinse villa betrad, kon aan de vloer al zien hoe ontwikkeld en welgesteld de eigenaar was.
Een opmerkelijk voorbeeld is het Huis van Dionysus, waar een omvangrijke reeks mozaïeken mythologische taferelen toont. Niet ver daarvandaan bevinden zich de zogenoemde Graven van de Koningen. De naam is misleidend, want er zijn voor zover bekend geen koningen begraven. Het gaat voornamelijk om indrukwekkende graven van welgestelde en vooraanstaande inwoners uit de hellenistische en Romeinse tijd.
Sommige graftomben werden diep uit de rotsen gehouwen en kregen een binnenhof met zuilen. Ze lijken daardoor meer op ondergrondse paleizen dan op gewone graven. Ook hier toont Cyprus zijn bijzondere karakter: Griekse architectuur, Egyptische invloeden en plaatselijke tradities kwamen samen in monumentale grafkunst.

Een van de boeiendste aspecten van de Cypriotische geschiedenis is de overgang van de oude godsdiensten naar het christendom. Volgens het Bijbelboek Handelingen bezochten Paulus en Barnabas Cyprus tijdens hun eerste zendingsreis. Zij kwamen onder andere in Salamis en Paphos, waar het christendom al vroeg voet aan de grond kreeg. Barnabas, zelf afkomstig van Cyprus, werd later een van de belangrijkste heiligen van het eiland.
Ook Lazarus speelt een bijzondere rol. Volgens de christelijke overlevering zou Lazarus, die door Jezus uit de dood werd opgewekt, na zijn wonderbaarlijke terugkeer naar het leven naar Cyprus zijn gereisd. In Kition, het huidige Larnaca, zou hij bisschop zijn geworden en uiteindelijk zijn gestorven. Boven zijn traditionele graf verrees aan het einde van de negende of het begin van de tiende eeuw een indrukwekkende kerk.
De verering van Lazarus laat mooi zien hoe religieuze verhalen zich door de eeuwen heen ontwikkelen. Relieken werden vereerd, overgebracht naar andere steden en soms op meerdere plaatsen geclaimd. De vraag welk graf of welke reliek authentiek is, laat zich niet altijd beantwoorden. Voor de gelovigen was vooral de betekenis van de heilige belangrijk.
Een ander uitzonderlijk monument bevindt zich in Kiti, niet ver van Larnaca. In de kerk van Panagia Angeloktristi is een zeldzaam vroegchristelijk mozaïek bewaard gebleven. Het toont Maria met het Christuskind, geflankeerd door twee aartsengelen, tegen een schitterende gouden achtergrond. Het werk dateert waarschijnlijk uit de zesde eeuw en behoort tot de weinige monumentale mozaïeken uit deze periode die de latere beeldenstrijd in het Byzantijnse Rijk hebben overleefd. De verfijning en de plechtige uitstraling doen denken aan de beroemde mozaïeken van Ravenna.
Het bijzondere is dat we in de christelijke kunst soms thema's herkennen die ook in veel oudere vruchtbaarheidsculturen belangrijk waren: moederschap, geboorte, bescherming en nieuw leven. Dat betekent niet dat Maria eenvoudigweg Aphrodite verving. Wel laat het zien dat menselijke behoeften en religieuze voorstellingen over verschillende tijdperken heen vergelijkbare vormen kunnen aannemen.
Na de Romeinse tijd werd Cyprus onderdeel van de Byzantijnse wereld. Vanaf de zevende eeuw kreeg het eiland te maken met Arabische invallen en perioden van wisselende machtsverhoudingen. In 965 kwam het weer volledig onder Byzantijns bestuur. Die lange Byzantijnse geschiedenis heeft op Cyprus een bijzonder rijke religieuze kunst nagelaten.
![]() |
| De buitenkant is opmerkelijk sober: natuurstenen muren en een enorm steil houten dak. Juist dat dak is karakteristiek voor de Troödoskerken en beschermt tegen regen en sneeuw. Binnen bevinden zich vaak schitterende Byzantijnse en post-Byzantijnse fresco’s. Tien van deze kerken staan gezamenlijk op de UNESCO-Werelderfgoedlijst. |
![]() |
Een van de hoogtepunten van de lezing vormden dan ook de kleine kerken en kloosters in het Troödosgebergte. Aan de buitenkant lijken sommige kerkjes nauwelijks bijzonder. Ze zijn klein, opgetrokken uit natuursteen en voorzien van opvallend steile houten daken.
Maar achter de vaak eenvoudige deuren gaat een wereld van kleur schuil. Muren, gewelven en koepels zijn beschilderd met Christusfiguren, apostelen, heiligen en uitvoerige Bijbelse verhalen. Die schilderingen dateren uit verschillende eeuwen en zijn soms verrassend goed bewaard gebleven.
De steile houten daken blijken daarbij een belangrijke rol te hebben gespeeld. Ze beschermden de oorspronkelijke kerkgebouwen en hun schilderingen tegen regen, sneeuw en vocht. Tien van deze beschilderde kerken staan tegenwoordig op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.
Bijzonder is de kerk van Agios Nikolaos tis Stegis, letterlijk Sint-Nicolaas van het Dak, bij Kakopetria. Ook de kerken van Asinou en Galata bevatten schitterende fresco's.
Boetzkes liet zien dat Byzantijnse schilderkunst beslist niet altijd streng en onbeweeglijk is, zoals vaak wordt gedacht. Wie goed kijkt, ontdekt emotie, spanning en menselijke verhalen. In voorstellingen van de kruisafneming zien we het verdriet van Maria. Bij de kus van Judas komen verraad en verwarring tot uitdrukking. In de opwekking van Lazarus wordt het ongeloof van de omstanders bijna tastbaar.
Bijzonder zijn de kerstvoorstellingen waarin ook Jozef een herkenbaar menselijke rol speelt. Soms zit hij wat terzijde, verzonken in gedachten. In andere scènes wordt een vroedvrouw afgebeeld die volgens een buitenbijbelse overlevering twijfelde aan de wonderbaarlijke geboorte. Dergelijke details maakten de Bijbelverhalen toegankelijk voor mensen die niet konden lezen.
Ook de zogenoemde Boom van Jesse, een beeldende voorstelling van de afstamming van Christus, behoort tot de indrukwekkende onderwerpen. De takken groeien vanuit de liggende Jesse omhoog, waarna tussen de bladeren koningen, profeten en andere voorouders verschijnen. Het is tegelijkertijd een stamboom, een geloofsbelijdenis en een kunstwerk.
Niet ver van Paphos bevindt zich een van de opmerkelijkste kloosters van Cyprus: dat van Sint-Neophytos. Neophytos was een twaalfde-eeuwse monnik die zich uit het gewone leven terugtrok om als kluizenaar te leven. Hij hakte een verblijf uit in de rotsen en richtte daar zijn eigen kleine geestelijke wereld in. Zijn grot, de Enkleistra, werd later voorzien van uitzonderlijke schilderingen.
Christus, Maria, apostelen en heiligen bevolken de wanden. Sommige figuren hebben lange baarden en een streng, bijna ascetisch uiterlijk.
Het bijzondere is de combinatie van afzondering en kunstzinnige rijkdom. Een man die de wereld wilde verlaten, liet een plek na die eeuwen later bezoekers uit de hele wereld aantrekt. De schilderingen laten bovendien zien hoe monniken kunst gebruikten om hun geloof voortdurend voor ogen te houden. Het was geen decoratie voor bezoekers, maar een wezenlijk onderdeel van hun geestelijke leven.
Aan het einde van de twaalfde eeuw veranderde Cyprus opnieuw van karakter. Tijdens de Derde Kruistocht veroverde de Engelse koning Richard Leeuwenhart het eiland in 1191. Hij trouwde er met Berengaria van Navarra, die op Cyprus tot koningin van Engeland werd gekroond. Een opmerkelijk historisch detail: zij was koningin van Engeland, maar heeft het land zelf vermoedelijk nooit bezocht.
Richard verkocht Cyprus vervolgens aan de Tempeliers. Die konden hun gezag echter moeilijk handhaven en gaven het eiland terug. Uiteindelijk kwam het in handen van Guy de Lusignan, een Franse edelman die eerder koning van Jeruzalem was geweest. Zo begon de langdurige heerschappij van het Franse huis Lusignan.
De nieuwe machthebbers brachten de gotische bouwkunst mee. Vooral de kathedralen van Nicosia en Famagusta getuigen daarvan.
Wie de voormalige Sint-Nicolaaskathedraal van Famagusta ziet, herkent onmiddellijk de hoge gotische vensters en de imposante gevel die sterk aan Franse kathedralen doen denken.
Later, onder Ottomaans bestuur, werd het gebouw een moskee. Tegenwoordig staat het bekend als de Lala Mustafa Pasha-moskee.
Zo'n gebouw is bijna een samenvatting van de Cypriotische geschiedenis: westerse gotiek in een oosterse havenstad, later aangepast aan islamitisch gebruik.
Ook Bellapais, met zijn prachtige kloosterruïne, herinnert aan de aanwezigheid van West-Europese kloosterorden. De kruisvaarderstijd bracht bovendien een opmerkelijke economische ontwikkeling: de productie van suiker. In de middeleeuwen was suiker een kostbaar luxeproduct. Lang voordat suikerbieten in Europa belangrijk werden, werd op Cyprus suikerriet verbouwd. Bij het kasteel van Kolossi, ten westen van Limassol, zijn nog resten van een middeleeuwse suikerfabriek te vinden.
Maar Kolossi is ook verbonden met een heel ander product: wijn. De beroemde zoete Cypriotische wijn Commandaria ontleent zijn naam aan de middeleeuwse riddercommanderij in dit gebied. De wijn wordt gemaakt van druiven die na de oogst in de zon worden gedroogd, waardoor hun suikergehalte toeneemt. Commandaria behoort tot de oudste wijnen ter wereld die nog onder een historische naam worden geproduceerd. Het is een aardige gedachte dat een glas Cypriotische dessertwijn tegenwoordig nog een directe herinnering kan oproepen aan de handel en het hofleven van de kruisvaarders.
In 1489 kwam Cyprus onder rechtstreeks Venetiaans bestuur. Een sleutelrol speelde Caterina Cornaro, een Venetiaanse edelvrouw die koningin van Cyprus was geworden door haar huwelijk met koning Jacobus II. Na diens dood en die van hun zoontje bleef zij als koningin achter, totdat zij onder druk afstand deed van de troon ten gunste van Venetië.
Voor de handelsrepubliek Venetië was Cyprus van groot strategisch belang. Het eiland lag op de routes tussen de Levant en de Europese handelssteden. De Venetianen versterkten daarom de havens en vestingen.
Vooral Nicosia kreeg een indrukwekkend verdedigingssysteem. Rond de oude stad verrezen muren met elf bastions, die van bovenaf een bijna stervormig patroon vormen. De vestingwerken behoren nog altijd tot de meest herkenbare elementen van de hoofdstad.
Ook Famagusta, met zijn haven en fortificaties, speelde een belangrijke rol in de Venetiaanse wereld. Een aardig cultureel uitstapje is de verbinding met Shakespeare. Zijn tragedie *Othello* speelt voor een belangrijk deel op Cyprus, tegen de achtergrond van de strijd tussen Venetië en het Ottomaanse Rijk. In Famagusta staat zelfs een vestingwerk dat tegenwoordig bekendstaat als het kasteel van Othello.
De Moorse bevelhebber en zijn tragische jaloezie zijn fictie, maar de politieke spanningen die Shakespeare gebruikte, waren bepaald niet denkbeeldig.
In 1570 begon de Ottomaanse verovering van Cyprus. Na de val van Famagusta in 1571 kwam het hele eiland onder Ottomaans bestuur. Opnieuw veranderde het straatbeeld. Bij kerken verschenen minaretten, nieuwe moskeeën werden gebouwd en islamitische gebruiken kregen een plaats naast de bestaande christelijke tradities. De orthodoxe kerk bleef echter bestaan en verkreeg onder het Ottomaanse bestuur opnieuw belangrijke bevoegdheden.
In Nicosia herinnert de Büyük Han, een grote zestiende-eeuwse karavanserai, aan het handelsleven van die tijd. Rond een ruime binnenplaats liggen de voormalige verblijven en opslagruimten voor reizigers en kooplieden. Waar vroeger goederen werden verhandeld en paarden rustten, bevinden zich tegenwoordig onder andere winkeltjes en ateliers.
Een andere bijzondere plek is de Hala Sultan Tekke bij Larnaca, vlak bij het zoutmeer. Dit islamitische heiligdom is verbonden met het graf van Umm Haram, een vrouw uit de naaste kring van de profeet Mohammed. Volgens de traditie overleed zij tijdens een vroege Arabische expeditie naar Cyprus in de zevende eeuw. Voor veel moslims werd de plek een belangrijk bedevaartsoord.
Opmerkelijk is dat op een relatief klein eiland zowel het heiligdom van Aphrodite, vroegchristelijke kerken, Byzantijnse kloosters als belangrijke islamitische bedevaartplaatsen te vinden zijn. Dat maakt Cyprus niet alleen tot een ontmoetingsplaats van culturen, maar ook van godsdiensten.
In 1878 kwam een nieuwe machthebber op het toneel: Groot-Brittannië. Het Ottomaanse Rijk droeg het bestuur van Cyprus via een overeenkomst over aan de Britten. In 1914 annexeerde Groot-Brittannië het eiland en in 1925 werd Cyprus officieel een Britse kroonkolonie. De Britten bouwden wegen, ontwikkelden bestuursvoorzieningen en versterkten de strategische en militaire betekenis van het eiland.
Maar zoals vaker in de koloniale geschiedenis groeide ook hier het verlangen naar zelfbeschikking. Onder de Grieks-Cypriotische bevolking leefde bovendien sterk het ideaal van aansluiting bij Griekenland, de zogenoemde enosis. In de jaren vijftig ontstond een gewapende onafhankelijkheidsstrijd, waarin de organisatie EOKA een belangrijke rol speelde.
Aartsbisschop Makarios III groeide uit tot een van de centrale politieke figuren. Uiteindelijk werd Cyprus in 1960 onafhankelijk. Makarios werd de eerste president van de nieuwe republiek.
Het nieuwe staatsbestel moest de belangen van de Grieks-Cypriotische en Turks-Cypriotische bevolkingsgroepen met elkaar verenigen. Dat bleek een moeilijke opgave. Groot-Brittannië behield bovendien twee militaire basisgebieden, Akrotiri en Dhekelia, die tot op de dag van vandaag onder Britse soevereiniteit staan.
De recente geschiedenis van Cyprus kent een bijzonder pijnlijke bladzijde. In 1974 vond een staatsgreep plaats, gesteund door de toenmalige militaire machthebbers in Griekenland. Het doel was aansluiting van Cyprus bij Griekenland. Turkije reageerde met een militaire invasie, waarbij het uiteindelijk de controle over het noordelijke deel van het eiland verwierf. De gebeurtenissen leidden tot grote vluchtelingenstromen, verlies van mensenlevens en de gedwongen scheiding van bevolkingsgroepen.
Veel Grieks-Cyprioten verlieten het noorden. Turks-Cyprioten trokken naar het noordelijke deel. Gezinnen raakten hun huizen, bezittingen en vertrouwde omgeving kwijt. Sindsdien loopt er een door de Verenigde Naties bewaakte bufferzone over het eiland: de Groene Lijn. Zelfs de hoofdstad Nicosia is verdeeld.
Wie door de oude stad wandelt, kan plotseling voor een barricade of een afgesloten straat komen te staan. Sommige gebouwen dragen nog altijd de sporen van de gebeurtenissen van 1974. Andere panden staan al tientallen jaren leeg. Achter dichtgetimmerde ramen en afbrokkelende gevels bevinden zich de herinneringen aan een samenleving die ooit één stedelijk geheel vormde.
De verlaten wijk Varosha bij Famagusta werd internationaal een symbool van deze verdeeldheid. Ooit was het een mondaine badplaats met luxe hotels en volle stranden. Na 1974 bleef een groot deel van het gebied jarenlang afgesloten en onbewoond. Inmiddels zijn delen onder Turks-Cypriotisch bestuur weer toegankelijk gemaakt, maar de politieke en juridische problemen rond eigendom en terugkeer bestaan nog steeds.
Het noordelijke deel riep in 1983 de Turkse Republiek Noord-Cyprus uit, die uitsluitend door Turkije als onafhankelijke staat wordt erkend.
Hoewel Cyprus in 2004 lid werd van de Europese Unie, is de toepassing van Europese wetgeving in het noordelijke gebied, waar de regering van de Republiek Cyprus geen feitelijk gezag uitoefent, grotendeels opgeschort. Toch is de scheiding niet volledig hermetisch. Op verschillende plaatsen kunnen mensen tegenwoordig de grenslijn passeren, onder meer in de bekende Ledrastraat in Nicosia.
Zo is Cyprus tegelijk een Europese lidstaat en een land waarin een decennialang onopgelost conflict zichtbaar blijft in het dagelijks leven.
Een aantrekkelijk aspect van de lezing was dat Boetzkes niet alleen oog had voor grote machthebbers en beroemde monumenten, maar ook voor de manier waarop tradities van generatie op generatie worden doorgegeven. Dat is bijvoorbeeld zichtbaar in oude religieuze gebruiken.
Bij de catacomben van Agia Solomoni in Paphos hangen bezoekers kleine stukjes stof aan de takken van een boom. Volgens een oude traditie verbinden gelovigen daaraan wensen, gebeden en verzoeken om genezing. Het is een ontroerend beeld: een boom waarvan de takken vol hangen met persoonlijke hoop en verlangen. De oorsprong van zulke gebruiken is moeilijk precies vast te stellen, maar vergelijkbare rituelen rond heilige bomen, bronnen en geneeskrachtige plaatsen komen in verschillende culturen voor.
Ook de levensboom, een symbool van groei, vruchtbaarheid en eeuwige vernieuwing, duikt steeds opnieuw op in de Cypriotische kunst. Van eeuwenoude voorstellingen tot Byzantijnse schilderingen: telkens keert de gedachte terug dat het leven zich voortdurend vernieuwt.
Een heel andere traditie leeft voort in het dorp Lefkara, dat beroemd is om zijn verfijnde kant- en borduurwerk. Al sinds de middeleeuwen vervaardigen vrouwen er ingewikkelde geometrische patronen op linnen. Plaatselijke motieven werden vermengd met Byzantijnse en Venetiaanse invloeden. Het kantwerk, bekend als *Lefkaritika*, staat sinds 2009 op de UNESCO-lijst van immaterieel cultureel erfgoed.
Ook hier zien we weer hetzelfde verschijnsel dat Boetzkes gedurende zijn lezing benadrukte: invloeden van buiten worden opgenomen in de eigen traditie en krijgen vervolgens een onmiskenbaar Cypriotisch karakter.
Wie tegenwoordig naar Cyprus reist, ontdekt een eiland dat volop in beweging is. Vooral Limassol heeft zich ontwikkeld tot een modern zakelijk en financieel centrum. Langs de kust verrezen hoge woontorens, moderne hotels, luxe appartementen en opvallende architectonische bouwwerken. Het stadsbeeld vormt een sterk contrast met de oude dorpen in het binnenland, waar de tijd soms veel langzamer lijkt te zijn verstreken.
Internationale bedrijven en buitenlandse investeerders hebben de economie veranderd. Russische ondernemers en vermogende buitenlanders speelden daarbij lange tijd een opvallende rol. Door de sancties en financiële veranderingen sinds de Russische invasie van Oekraïne in 2022 zijn deze internationale verhoudingen opnieuw verschoven.
Maar ook in Nicosia is de moderne tijd nadrukkelijk aanwezig. Een bijzonder voorbeeld is het Eleftheriaplein, het Vrijheidsplein, ontworpen door het architectenbureau van de wereldberoemde Zaha Hadid. Het plein bestaat uit meerdere niveaus en verbindt de historische stad met de moderne wijken daarbuiten. Golvende betonnen vormen, trappen, wandelpaden en groenstroken vormen een opvallend contrast met de zestiende-eeuwse Venetiaanse vestingmuren. Het ontwerp is meer dan een architectonisch kunststukje. Het probeert ook symbolisch verbindingen te leggen in een stad die al meer dan een halve eeuw verdeeld is.
Tegelijkertijd blijft de geografische ligging van Cyprus een bron van politieke spanning. Dat bleek nog op 2 maart 2026, toen een drone de Britse luchtmachtbasis bij Akrotiri trof. De schade bleef beperkt en er vielen geen slachtoffers, maar het incident maakte duidelijk dat het eiland ook nu nog midden in de internationale machtsverhoudingen van het oostelijke Middellandse Zeegebied ligt. Dezelfde ligging die Cyprus in de oudheid rijkdom bracht, maakt het vandaag tot een strategisch belangrijke plek.
Naast al die geschiedenis heeft Cyprus nog een heel andere aantrekkingskracht: de keuken. Ook daarin ontmoeten oost en west elkaar. Een traditionele Cypriotische maaltijd bestaat vaak uit meze: een opeenvolging van kleine gerechten die samen een uitgebreide maaltijd vormen. Gegrilde groenten, olijven, hummus, gevulde wijnbladeren, vleesgerechten, kruiden, brood en verschillende kaassoorten verschijnen op tafel. De bekendste kaas is natuurlijk halloumi, die dankzij zijn stevige structuur uitstekend kan worden gegrild. De keuken vertoont overeenkomsten met die van Griekenland, Turkije en het Nabije Oosten, maar heeft tegelijkertijd een heel eigen karakter.
Ook de Cypriotische koffie, dik en sterk geserveerd in kleine kopjes, herinnert aan eeuwenlange culturele uitwisseling. En wie na de maaltijd een klein glaasje Commandaria drinkt, kan zich realiseren dat zelfs de smaak van een wijn de geschiedenis van een eiland kan vertellen.
Aan het einde van deze veelzijdige reis door de tijd blijft vooral één gedachte hangen: Cyprus is een eiland waarop vrijwel iedere beschaving iets heeft achtergelaten. De prehistorische bewoners bouwden hun ronde huizen. Mijnwerkers haalden koper uit de bergen. Fenicische handelaren brachten hun goden en goederen mee. Griekse kunstenaars versierden vazen en tempels. Romeinen legden schitterende mozaïekvloeren.
Byzantijnse monniken beschilderden hun kleine bergkerken. Kruisvaarders bouwden gotische kathedralen en kastelen. Venetianen versterkten de steden. Ottomanen voegden moskeeën en karavanserais toe. Britten brachten hun koloniale bestuur, waarna de Cyprioten hun eigen weg moesten zoeken.
Wat opvalt, is dat die vroegere werelden nooit helemaal verdwenen. Ze leven voort in gebouwen, plaatsnamen, religieuze rituelen, kunstvoorwerpen, gerechten en gebruiken. Soms staan de verschillende tijdperken letterlijk naast elkaar. Een gotische kathedraal wordt een moskee. Een christelijke kerk verrijst boven een oudere heilige plek. Een moderne stad groeit rondom eeuwenoude vestingwerken.
En in een afgelegen bergdorp kijken Byzantijnse heiligen al bijna duizend jaar vanaf beschilderde muren neer op de mensen die er binnenkomen.
1. Prehistorisch Cyprus
Choirokoitia, landbouw en vroege contacten met het Nabije Oosten.
2. Cyprus als kopereiland
Bronstijd, internationale handel en contacten met Egypte, Syrië en de Egeïsche wereld.
3. Grieken, Feniciërs en wereldrijken
Griekse taal en mythologie, Fenicische handel en achtereenvolgens Assyrische, Egyptische en Perzische invloed.
4. Hellenistisch en Romeins Cyprus
Paphos, Salamis, Kourion, theaters, villa’s, badhuizen en beroemde mozaïeken.
5. Byzantijns Cyprus
Christendom, orthodoxie, kloosters en vooral de beschilderde kerken van het Troodosgebergte.
6. Kruisvaarders, Lusignans, Venetianen en Ottomanen
Gotische kathedralen, ridderorden, kastelen, handel, vestingwerken en moskeeën.
7. Brits bestuur en de moderne deling
Onafhankelijkheid in 1960, geweld vanaf 1963, de gebeurtenissen van 1974 en de huidige bufferzone.
Een goede geheugensteun voor de hele lezing is: koper – Aphrodite – Romeinse mozaïeken – Byzantijnse fresco’s – kruisvaarders – Venetianen – Ottomanen – Britse tijd – deling van 1974. Daarmee heb je vrijwel de hele geschiedenis van Cyprus in negen begrippen te pakken.
Met zijn lezing liet Wil Boetzkes zien hoe fascinerend het is om een land niet alleen te bekijken zoals het er vandaag uitziet, maar ook te ontdekken welke verhalen onder de oppervlakte verborgen liggen.
Cyprus is daardoor veel meer dan het eiland van Aphrodite. Het is een levend geschiedenisboek waarin duizenden jaren menselijke beschaving samenkomen.
En misschien is dat wel de mooiste ontdekking: op Cyprus is de geschiedenis nooit ver weg. Je hoeft er soms alleen maar een hoek om te slaan om plotseling in een andere eeuw terecht te komen.